Een bril met jampotglazen

Bij voorbaat mijn complimenten voor de moed van de jonge kunstcriticus die een poging waagt om een wereld toegankelijk te maken waarvan de bewoners zelf al niet kunnen uitleggen of deze rond of vierkant is. Om de specifieke kwaliteiten van een kunstwerk te benoemen, schiet het tekstuele spectrum eigenlijk te kort, en iedereen die geprobeerd heeft erover te schrijven weet dat. Je kunt het gelukkig wel over ideeën hebben.

Wie zichzelf voor de helse opgave stelt om objecten in die wereld van ideeën met de pen tegemoet te treden, en daarbij de opsommingen van fysieke en formele aspecten tot een minimum durft te beperken is in mijn ogen pas echt een held. Weliswaar is het een geaccepteerde vorm van bladvulling, die dienstbaar beschrijft wat het oog van de schrijver heeft waargenomen, maar ook een die weinig zegt over het zien zelf, hoe iets wordt ondergaan, laat staan een interpretatie van het getoonde toevoegt. De kwaliteit van een werk heeft weinig te maken met het gebruikte materiaal, het medium, hoe het gemaakt is, of zelfs het onderwerp.

De omtrekkende beweging bij het schrijven over kunst, waarvoor ik hier pleit, wordt vaak gemaakt door mensen wiens perspectief op de kunst bepaald wordt door een kader dat zich buiten de kunst zelf bevindt. Het zijn mensen met een andere bril op; meestal types die goed om zich heen kijken en -luisteren, en die op een terloopse doch alerte manier kunstwerken of kunstenaars in het wild tegenkomen. Zij beschouwen die ontmoetingen als een natuurlijk onderdeel van het sociale en visuele landschap, en niet als een geïsoleerd onderwerp om eens even uitgebreid onder de microscoop te leggen. Via de lens van hun eerder opgedane kennis en ervaring, blijkt de kunst plotseling een interessante katalysator te zijn, en niet slechts het hooghartige statement dat veel mensen er in zien. Deze auteurs doen ook niet speciaal hun best om de lezer via de kortste weg de sleutel tot bepaalde kunstwerken te geven, maar het doel – een zeker begrip en enthousiasme te kweken bij de lezer – wordt misschien wel des te beter bereikt door middel van de schijnbeweging: via associaties, parallellen, onverwachte verbanden, of – godzijdank – een onverholen subjectieve interpretatie.

Mijn persoonlijke voorkeur gaat dan ook uit naar kritieken en essays waarin kunst niet als autonoom gegeven wordt voorgesteld. Stukken waarin een belangrijke rol is weggelegd voor de context waarin een werk tot stand is gekomen; de wereldse realiteit waarin zij haar plaats wel, of juist niet vindt; waarin vooral de uitgangspunten die aan het werk ten grondslag liggen centraal staan, en niet zozeer de conclusie in de vorm van het fysieke kunstwerk. De houding van de maker ten opzichte van volkomen andere onderwerpen dan de kunst zelf geeft vaak verrassend veel prijs over het werk van de kunstenaar.

Eigenlijk moet je altijd een zware bril op hebben bij het schrijven over kunst, en vooraf te bepalen hoe de glazen geslepen zijn. Vervolgens moet je deze bril, met jampotglazen en al, zonder schaamte dragen. Degenen die denken dat subjectiviteit een zwaktebod is, die menen dat als een gebrek te moeten verbergen, dat zijn de contactlensdragers onder de critici: de mensen die in een hoekje met tranen uit een flesje zitten te klooien om de vuiltjes eraf te krijgen. Wij verhelderen onze blik waar iedereen bij is, met een beetje spuug en de punt van ons overhemd.

De crux van het verhaal – en bij uitstek iets dat de kunst zelf ons leert – is dat de grootsheid en elegantie waarmee je je onmacht durft te tonen, uiteindelijk bepalend is voor de kwaliteit van wat je doet.

9 juli 2010, Barbara Visser

Aanbevolen titels:

Bas Heijne 
Publicatie: De Werkelijkheid 
Prometheus, 2004, ISBN 90 4460390 6
artikel: Een spelletje tussen ik en mij, over Marcel Duchamp

Camiel van Winkel
Publicatie: Het primaat van de zichtbaarheid
NAI uitgevers, 2005, ISBN 90 5662 424 5
artikel: Kunst, kritiek en beeldcultuur

Joris Karl Huysmans
Publicatie: Voorkeuren (oorspr. Certains, essays 1884-1889)
ISBN 90 71877 20 5
artikel: Over het dilletantisme

John Berger
Publicatie: The Look of Things, selected essays and articles
Penguin Pelican book 1972
Artikel: Portraits, div korte portretten